'Vùng xám' nhạc Việt

Sự len lỏi của AI vào nhạc Việt đã bắt đầu từ nhiều năm trước, nhưng chỉ thật sự bùng nổ từ cuối 2025. Đến khi hai ca khúc gần đây Hôn lễ của em hay 50 năm về sau góp mặt trên đường đua thịnh hành âm nhạc và lan tỏa khắp các nền tảng mạng xã hội, các ca/nhạc sĩ, công chúng mới bắt đầu dành sự quan tâm đúng mức.

Kể từ cột mốc này, những người đứng trên sân khấu và trong phòng thu có thêm các “đồng nghiệp” mới nhưng tốc độ sản xuất nhạc không giới hạn. Hàng loạt studio, công ty sản xuất nhạc về AI ngày càng mở ra, với số lượng “ca sĩ ẩn danh”, sản phẩm được tung ra thị trường nhanh chưa từng thấy.

Song cũng từ đây, nhạc Việt đối diện với nhiều vấn đề khác, trong đó xâm phạm bản quyền của các đơn vị phát hành và hưởng lợi từ nhạc AI trở thành nỗi lo, thách thức lớn.

Sự bùng nổ của nhạc AI và khoảng trống pháp lý

Trao đổi với Tri Thức - Znews, luật sư Huỳnh Thanh Tâm, công ty luật TNHH CNC Việt Nam, Đoàn luật sư TP.HCM cho biết thị trường âm nhạc Việt Nam đang trải qua một giai đoạn biến động mạnh mẽ với sự bùng nổ của AI. Trong đó, xu hướng phát hành nhạc AI đang lan rộng với tốc độ chưa từng có, vượt xa sản phẩm truyền thống về mức độ lan tỏa. Các ca khúc như Hôn lễ của em, 50 năm về sau hay trước đó là Vạn lý sầu, Say một đời vì em thu hút lượt nghe lớn, là minh chứng cho nguồn thu khổng lồ từ nhạc số của các sản phẩm AI.

Từ đó, ngày càng nhiều studio và tài khoản ẩn danh được lập ra để sản xuất nhạc AI mà không cần xin phép hay chia sẻ lợi nhuận, dẫn đến một thị trường thiếu kiểm soát về nguồn gốc, tác giả. Từ đây, vấn đề nhức nhối nhất hiện tại là việc sử dụng trái phép các tác phẩm gốc, bản ghi âm và giọng hát nghệ sĩ làm dữ liệu huấn luyện (training data) cho AI. Đặc biệt, hiện tượng AI voice cloning (giả giọng ca sĩ) đang làm mờ ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật và xâm phạm quyền nhân thân.

Sự xuất hiện của nhiều ca sĩ AI tại thị trường nhạc Việt.

Theo luật sư, pháp luật Việt Nam hiện hành (Luật SHTT 2005, sửa đổi 2022/2025) vẫn giữ nguyên tắc quyền tác giả chỉ thuộc về con người. Do đó, các sản phẩm thuần AI hiện không được bảo hộ, tạo ra kẽ hở cho hành vi khai thác thương mại trái phép.

Chung quan điểm, luật sư Trương Ngọc Liêu (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho hay việc xử lý một cách triệt để và hiệu quả vấn đề xâm phạm bản quyền của các đơn vị phát hành và hưởng lợi từ nhạc AI là một thách thức lớn.

Đối với các bài hát hoàn toàn mới do AI sáng tác, khó khăn nằm ở ngay khâu thẩm định, phân tích để xác định có hay không có yếu tố "đạo nhái", xâm phạm tác quyền từ giai điệu cho đến ca từ của bài hát. Vì việc xác định đòi hỏi phải có kết luận từ các chuyên gia thẩm định trong lĩnh vực âm nhạc trên cơ sở các bộ tiêu chí, tiêu chuẩn nhất định dùng để so sánh đối chiếu.

Nếu thiếu bộ tiêu chí phân loại thì việc kết luận sẽ khó đảm bảo tính khách quan khi kết quả phụ thuộc vào sự cảm nhận chủ quan "thông qua tai" của người nghe. Nói cách khác, việc xác định một bài hát nào đó có phải là đạo, nhái hay không trước đây vốn dĩ đã khó, nay với sự phát triển của AI thì ngày càng khó khăn hơn.

Đối với các bài hát do AI cover, phổ nhạc từ thơ mà không xin phép, vấn đề xác định việc vi phạm bản quyền sẽ không quá khó khăn nhưng việc chấm dứt hành vi vi phạm sẽ rất thử thách. Bởi vì, tốc độ sáng tác nhạc của AI là rất khủng khiếp, đơn vị sở hữu sẽ sẵn sàng tạo lập nhiều tài khoản trên rất nhiều các nền tảng âm nhạc, cũng như nền tảng mạng xã hội khác nhau.

Vì vậy, nếu một kênh nào đó bị đánh bản quyền (xác định bản nhạc AI vi phạm bản quyền) thì họ sẽ đăng trên các kênh khác hoặc tạo lập kênh mới để đăng tải lại. Việc xử lý triệt để, tận gốc sẽ là một bài toán khó có lời giải thỏa đáng trong thời gian ngắn.

Cần 'chiến lược đa tầng'

Quảng cáo

Theo các luật sư, âm nhạc AI là xu hướng tất yếu nhưng đang tạo ra khoảng trống pháp lý lớn. Việc hoàn thiện pháp luật, ứng dụng công nghệ như Blockchain và thay đổi tư duy quản trị tài sản số của nghệ sĩ là những bước đi cấp thiết để đảm bảo sự công bằng trong ngành công nghiệp âm nhạc.

Luật sư Huỳnh Thanh Tâm cho rằng cơ quan nhà nước và các nhà làm chính sách cần có các nghị định hướng dẫn chi tiết về "mức độ sáng tạo" của con người để được công nhận quyền tác giả trong sản phẩm có AI hỗ trợ. Đặc biệt, nghiên cứu luật hóa Quyền đối với giọng nói (Voice Identity Right) như một dạng tài sản nhân thân/thương mại đặc thù.

Bên cạnh đó, cần có quy định về minh bạch dữ liệu, buộc các nhà phát triển AI phải minh bạch hóa nguồn dữ liệu huấn luyện, đảm bảo dữ liệu đó đã được cấp phép và tăng cường trách nhiệm nền tảng thông qua việc xây dựng cơ chế "thông báo - gỡ bỏ" mang tính bắt buộc và phản ứng nhanh đối với các nền tảng số.

Theo luật sư, âm nhạc AI là xu hướng tất yếu nhưng đang tạo ra khoảng trống pháp lý lớn.

Trung tâm bảo vệ quyền tác giả (VCPMC) cần cấp thiết đẩy mạnh sử dụng Blockchain để gắn mã định danh duy nhất cho tác phẩm, giúp minh bạch hóa việc xác lập và quản lý quyền; đầu tư vào công nghệ nhận diện âm thanh để rà soát tự động các hành vi giả giọng hoặc sử dụng cấu trúc nhạc trùng lặp bất thường từ AI.

Với các ca/nhạc sĩ, họ cần chủ động lưu giữ đầy đủ hồ sơ sáng tạo (demo, project files, ngày tạo lập) làm bằng chứng "dấu ấn con người" khi có tranh chấp. Ngoài ra, các nghệ sĩ phải xem dữ liệu giọng hát thô và các bản thu multitrack là tài sản vô giá, tránh để lộ khiến AI dễ dàng "clone" giọng; rà soát hợp đồng, đưa vào điều khoản nghiêm ngặt cấm sử dụng giọng hát/phong cách nghệ sĩ để huấn luyện AI nếu chưa có thỏa thuận riêng.

Luật sư Trương Ngọc Liêu nói thêm đối với các đơn vị phát hành nhạc AI cố ý vi phạm bản quyền nhằm mục đích khai thác thương mại, thu lợi bất chính thì cần phải có sự vào cuộc một cách đồng bộ, quyết liệt từ các cơ quan ban ngành liên quan trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Đồng thời cần phải có sự phối hợp của các đơn vị cung cấp dịch vụ nền tảng số, nơi các đơn vị phát hành nhạc AI đang sở hữu các kênh và thu lợi từ lượt nghe, lượt xem, tiền quảng cáo từ các ca khúc có vi phạm bản quyền này. Trên cơ sở sự vào cuộc và phối hợp, có thể đưa ra các giải pháp xử lý về mặt kỹ thuật như đánh gậy vi phạm bản quyền, dán nhãn cảnh báo, hạn chế lượng tiếp cận từ người nghe, người xem, thậm chí là có chính sách vô hiệu hoá hoặc xoá các kênh đăng tải các bài hát AI vi phạm bản quyền tuỳ từng mức độ vi phạm.

"Các đơn vị nắm giữ bản quyền các ca khúc, các nhạc sĩ sáng tác, cũng như các ca sĩ đang nắm tác quyền đối với các bản thu âm, video… cũng cần theo dõi, thu thập bằng chứng và kịp thời phản ánh đến cơ quan chức năng có thẩm quyền nếu phát hiện có hành vi vi phạm để cơ quan chức năng có căn cứ vào cuộc và kịp thời xử lý theo quy định của pháp luật", luật sư nhấn mạnh.

Cuốn sách đáng đọc về âm nhạc

Những nốt nhạc tỉnh thức ghi lại những khám phá của tác giả Tricia Tunstall, và những nỗ lực làm sáng tỏ khả năng gần như kỳ diệu của El Sistema để truyền cảm hứng cho mọi người. Shout! The Beatles: Hơi thở thời đại của thế kỷ 20 viết về ban nhạc The Beatles từ những ngày đầu mơ mộng, đến đỉnh cao của vinh quang; giai đoạn thoái trào với nhiều thông tin, sự kiện thú vị.

Wham! - George & tôi: Hồi kí, Nhạc cổ điển: Những mảnh ghép sắc màu, Beethoven - Bản nhạc đam mê là những cuốn sách dành cho độc giả yêu âm nhạc tìm hiểu về những nhóm nhạc nổi tiếng.