I. MỞ ĐẦU: BỐI CẢNH VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu bước vào giai đoạn phục hồi sau những biến động kéo dài, thương mại quốc tế tiếp tục vận động trong trạng thái đan xen giữa cơ hội và thách thức. Sự phục hồi của nhu cầu tiêu dùng tại một số khu vực lớn tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu, song đồng thời, những bất định liên quan đến biến động giá cả, chi phí logistics và rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng vẫn hiện hữu. Đối với các nền kinh tế có độ mở cao như Việt Nam, những yếu tố này tác động trực tiếp đến hiệu quả và tính ổn định của hoạt động xuất khẩu, đặc biệt trong lĩnh vực nông, lâm, thủy sản.
Hoạt động sản xuất nông, lâm, thủy sản duy trì ổn định, góp phần thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu trong bối cảnh thị trường quốc tế còn nhiều biến động
Trong quý I năm 2026, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam ghi nhận mức tăng trưởng tích cực, đạt xấp xỉ 16,7 tỷ USD, tăng gần 6% so với cùng kỳ. Cùng với đó, cán cân thương mại tiếp tục duy trì trạng thái xuất siêu, qua đó góp phần quan trọng vào việc ổn định kinh tế vĩ mô và cân đối ngoại thương. Kết quả này cho thấy khả năng thích ứng tương đối linh hoạt của ngành nông nghiệp trong bối cảnh thị trường quốc tế còn nhiều biến động.
Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng chung là sự phân hóa rõ rệt giữa các nhóm ngành hàng. Trong khi một số lĩnh vực ghi nhận mức tăng trưởng mạnh mẽ cả về sản lượng và giá trị, thì nhiều mặt hàng khác lại đối mặt với tình trạng tăng về khối lượng nhưng giảm về giá trị, phản ánh những hạn chế về chất lượng tăng trưởng. Sự không đồng đều này đặt ra yêu cầu cần nhìn nhận lại cấu trúc tăng trưởng xuất khẩu theo hướng sâu sắc và toàn diện hơn.
Trên cơ sở đó, bài viết tập trung làm rõ bản chất của tăng trưởng xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trong bối cảnh hiện nay; phân tích các động lực thúc đẩy cũng như những giới hạn còn tồn tại; đồng thời gợi mở một số định hướng chính sách nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng theo hướng bền vững, thích ứng và có khả năng chống chịu cao hơn trước các biến động của thị trường quốc tế.
II. KHUNG LÝ LUẬN: CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG XUẤT KHẨU
Trong lý luận kinh tế phát triển, xuất khẩu nông nghiệp được xem là một trong những trụ cột quan trọng đối với các quốc gia đang phát triển, nơi lợi thế so sánh về tài nguyên thiên nhiên và lao động được khai thác hiệu quả. Thông qua xuất khẩu, các nền kinh tế không chỉ tạo nguồn thu ngoại tệ mà còn thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đối với Việt Nam, khu vực nông, lâm, thủy sản từ lâu đã đóng vai trò là nền tảng ổn định trong những giai đoạn kinh tế biến động, góp phần duy trì tăng trưởng và bảo đảm an ninh kinh tế.
Tuy nhiên, trong tiếp cận hiện đại, tăng trưởng xuất khẩu không còn được đánh giá đơn thuần dựa trên quy mô hay tốc độ gia tăng kim ngạch, mà được xem xét trên nhiều chiều cạnh, trong đó nổi bật là chất lượng tăng trưởng. Điều này bao gồm khả năng nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm, giảm dần sự phụ thuộc vào biến động giá cả trên thị trường quốc tế, cũng như duy trì sự ổn định trong dài hạn. Một nền xuất khẩu bền vững không chỉ tăng trưởng nhanh mà còn phải có khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài, từ biến động nhu cầu đến rào cản kỹ thuật và cạnh tranh thương mại.
Từ góc độ này, việc gia tăng khối lượng xuất khẩu nhưng không đi kèm với sự cải thiện tương ứng về giá trị có thể phản ánh những hạn chế trong chuỗi giá trị, đặc biệt ở các khâu chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường. Khi giá trị gia tăng chủ yếu tập trung ở các khâu ngoài lãnh thổ, hiệu quả thực chất của xuất khẩu đối với nền kinh tế sẽ bị suy giảm, đồng thời làm gia tăng mức độ phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài.
Đặt trong bối cảnh Việt Nam, những đặc điểm này thể hiện khá rõ nét. Mặc dù có lợi thế về sản lượng và khả năng cung ứng đa dạng các mặt hàng nông sản, nhưng năng lực chế biến, tiêu chuẩn hóa chất lượng và xây dựng thương hiệu vẫn còn những hạn chế nhất định. Điều này khiến cho nhiều mặt hàng xuất khẩu chưa khai thác hết tiềm năng về giá trị, đồng thời dễ bị tác động khi thị trường quốc tế biến động.
Từ đó, một hàm ý quan trọng được đặt ra là cần chuyển dịch trọng tâm từ mở rộng quy mô xuất khẩu sang nâng cao chất lượng tăng trưởng. Điều này đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa tái cơ cấu sản xuất, phát triển công nghiệp chế biến, nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và đa dạng hóa thị trường. Chỉ khi các yếu tố này được triển khai một cách hiệu quả, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản mới có thể duy trì vai trò là động lực tăng trưởng bền vững trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng.
III. BỨC TRANH QUÝ I: TĂNG TRƯỞNG TRONG THẾ PHÂN HÓA
Trong quý I năm 2026, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam tiếp tục duy trì đà tăng trưởng tích cực, đồng thời giữ vững trạng thái xuất siêu. Kết quả này không chỉ góp phần củng cố cán cân thương mại mà còn khẳng định vai trò của khu vực nông nghiệp như một trụ đỡ quan trọng trong bối cảnh kinh tế còn nhiều biến động. Khi một số lĩnh vực khác chịu tác động từ suy giảm cầu hoặc chi phí đầu vào gia tăng, nông nghiệp vẫn duy trì được mức tăng trưởng ổn định, qua đó góp phần giữ nhịp cho toàn bộ nền kinh tế.
Tuy nhiên, nếu quan sát ở cấp độ cấu trúc, bức tranh tăng trưởng không mang tính đồng đều mà thể hiện rõ xu hướng phân hóa giữa các nhóm ngành hàng. Một số lĩnh vực ghi nhận mức tăng trưởng cao cả về sản lượng và giá trị, trở thành điểm sáng nổi bật trong toàn ngành. Ngược lại, không ít mặt hàng dù gia tăng về khối lượng xuất khẩu nhưng lại suy giảm về giá trị do tác động của giá cả quốc tế, cho thấy tính bền vững chưa cao. Sự khác biệt này phản ánh không chỉ biến động của thị trường mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực nội tại của từng ngành hàng.
Xét trên phương diện kinh tế học, sự phân hóa này có thể được hiểu như một hệ quả tất yếu của quá trình điều chỉnh cấu trúc trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Những ngành hàng có khả năng thích ứng nhanh với yêu cầu của thị trường, đặc biệt là về tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và đa dạng hóa thị trường, thường đạt được mức tăng trưởng ổn định và có giá trị gia tăng cao hơn. Ngược lại, các ngành còn phụ thuộc vào xuất khẩu thô hoặc thị trường đơn lẻ dễ chịu tác động mạnh từ biến động giá và rào cản thương mại.
Từ góc độ chính sách, sự phân hóa trong tăng trưởng không chỉ phản ánh những thách thức hiện hữu mà còn cho thấy quá trình tái cấu trúc ngành nông nghiệp đang diễn ra theo chiều sâu. Việc một số ngành hàng nổi lên như động lực tăng trưởng mới là tín hiệu tích cực, cho thấy sự chuyển dịch dần từ mô hình tăng trưởng dựa trên sản lượng sang mô hình chú trọng giá trị và chất lượng. Đây là cơ sở quan trọng để định hình lại chiến lược phát triển xuất khẩu theo hướng bền vững hơn trong thời gian tới.
IV. ĐỘNG LỰC MỚI: NHỮNG NGÀNH HÀNG TẠO LỰC KÉO
Trong bối cảnh tăng trưởng phân hóa, sự nổi lên của một số ngành hàng như rau quả, hồ tiêu, thủy sản và chăn nuôi đã tạo nên lực kéo quan trọng cho toàn bộ xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trong quý I năm 2026. Điểm chung của các ngành này không chỉ nằm ở tốc độ tăng trưởng cao, mà còn ở sự chuyển dịch theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và thích ứng tốt hơn với yêu cầu của thị trường quốc tế
Trước hết, nhóm rau quả tiếp tục khẳng định vai trò là một trong những ngành hàng tăng trưởng nhanh nhất. Động lực chính đến từ việc mở rộng thị trường xuất khẩu, đặc biệt tại khu vực châu Á, cùng với khả năng đáp ứng ngày càng tốt hơn các tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn thực phẩm. Sự chuyển dịch từ xuất khẩu sản phẩm thô sang các sản phẩm chế biến, đóng gói và có truy xuất nguồn gốc rõ ràng đã góp phần nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh. Điều này phản ánh xu hướng chuyển đổi từ khai thác lợi thế tự nhiên sang khai thác giá trị gia tăng trong chuỗi sản xuất.
Đối với ngành hồ tiêu, tăng trưởng trong quý I cho thấy dấu hiệu phục hồi sau giai đoạn biến động kéo dài. Mặc dù giá xuất khẩu bình quân chưa thực sự ổn định, nhưng việc gia tăng sản lượng và chủ động điều chỉnh chiến lược thị trường đã giúp ngành duy trì đà tăng trưởng. Sự linh hoạt của doanh nghiệp trong việc thích ứng với biến động cung – cầu toàn cầu là yếu tố quan trọng giúp giảm thiểu tác động tiêu cực từ thị trường. Qua đó, ngành hồ tiêu cho thấy khả năng điều chỉnh tương đối hiệu quả trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt.
Ngành thủy sản tiếp tục duy trì vai trò ổn định nhờ nền tảng sản xuất ngày càng hiện đại. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong nuôi trồng, kiểm soát chất lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế đã giúp sản phẩm thủy sản giữ vững vị thế tại nhiều thị trường lớn. Khác với mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào sản lượng trước đây, ngành thủy sản đang dần chuyển sang mô hình chú trọng chất lượng, an toàn thực phẩm và giá trị gia tăng, phù hợp với xu hướng tiêu dùng toàn cầu.
Đáng chú ý, lĩnh vực chăn nuôi nổi lên như một điểm sáng mới, dù quy mô xuất khẩu còn khiêm tốn. Tốc độ tăng trưởng cao cho thấy dư địa phát triển đáng kể, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu đối với các sản phẩm chế biến từ thịt và sản phẩm chăn nuôi ngày càng gia tăng. Việc từng bước tham gia vào thị trường quốc tế không chỉ giúp đa dạng hóa cơ cấu xuất khẩu mà còn mở ra cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành trong dài hạn.
Từ những phân tích trên có thể thấy, các ngành hàng đạt mức tăng trưởng tích cực đều có điểm chung là gắn với quá trình nâng cao giá trị gia tăng và giảm dần sự phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô. Việc chú trọng chất lượng sản phẩm, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và đa dạng hóa thị trường đã trở thành yếu tố then chốt quyết định hiệu quả xuất khẩu. Đây cũng là hướng đi phù hợp để củng cố nền tảng tăng trưởng bền vững cho ngành nông nghiệp trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và cạnh tranh ngày càng gia tăng.
V. NHỮNG GIỚI HẠN CỦA TĂNG TRƯỞNG HIỆN NAY
Bên cạnh những kết quả tích cực, tăng trưởng xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trong quý I năm 2026 vẫn bộc lộ một số giới hạn mang tính cấu trúc, cho thấy nền tảng phát triển chưa thực sự vững chắc. Trước hết, một trong những biểu hiện rõ nét là tình trạng tăng trưởng phụ thuộc đáng kể vào yếu tố giá cả trên thị trường quốc tế. Ở một số mặt hàng chủ lực, sản lượng xuất khẩu tiếp tục gia tăng, song giá trị thu về lại không tương xứng, thậm chí suy giảm. Diễn biến này phản ánh mức độ nhạy cảm cao của xuất khẩu nông sản trước biến động giá toàn cầu, đồng thời cho thấy khả năng kiểm soát giá trị gia tăng còn hạn chế. Khi phần lớn giá trị nằm ở các khâu ngoài nước như phân phối, chế biến sâu hoặc thương hiệu, hiệu quả thực chất của hoạt động xuất khẩu dễ bị suy giảm khi thị trường biến động.
Một hạn chế đáng chú ý khác là những khó khăn kéo dài trong nhóm lâm sản, đặc biệt là gỗ và sản phẩm gỗ. Sự suy giảm nhu cầu tại các thị trường lớn, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu phục hồi chưa đồng đều, đã tác động trực tiếp đến kim ngạch xuất khẩu của ngành. Điều này cho thấy mức độ phụ thuộc khá lớn vào chu kỳ kinh tế của các thị trường nhập khẩu, đồng thời phản ánh tính dễ tổn thương của những ngành hàng có giá trị cao nhưng gắn chặt với nhu cầu tiêu dùng không thiết yếu. Khi thị trường giảm tốc, các ngành này thường chịu tác động sớm và mạnh hơn so với những mặt hàng thiết yếu.
Bên cạnh đó, rủi ro tập trung thị trường vẫn là một vấn đề đáng lưu ý. Việc phụ thuộc vào một số đối tác lớn giúp tạo ra quy mô xuất khẩu ổn định trong ngắn hạn, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng mức độ rủi ro khi các thị trường này có sự thay đổi về chính sách, tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc nhu cầu tiêu dùng. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng chịu ảnh hưởng từ các yếu tố địa chính trị và bảo hộ, việc thiếu đa dạng hóa thị trường có thể trở thành điểm nghẽn đối với tăng trưởng dài hạn.
Tổng hợp các yếu tố trên cho thấy, tăng trưởng xuất khẩu nông, lâm, thủy sản hiện nay dù duy trì được đà tích cực nhưng chưa thực sự bền vững nếu chưa cải thiện được cấu trúc giá trị. Việc gia tăng sản lượng cần đi đôi với nâng cao giá trị gia tăng, giảm dần sự phụ thuộc vào yếu tố giá và thị trường đơn lẻ. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu, phù hợp với yêu cầu của giai đoạn hội nhập mới.
VI. CHUYỂN DỊCH THỊ TRƯỜNG: THÍCH ỨNG TRONG BẤT ĐỊNH
Trong bối cảnh thị trường quốc tế còn nhiều biến động, xu hướng chuyển dịch thị trường xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đang diễn ra theo hướng linh hoạt và thích ứng hơn. Một trong những đặc điểm nổi bật là vai trò ngày càng rõ nét của thị trường khu vực, đặc biệt là châu Á. Với lợi thế về vị trí địa lý, chi phí vận chuyển và nhu cầu tiêu dùng ổn định, khu vực này tiếp tục là điểm tựa quan trọng giúp duy trì tăng trưởng xuất khẩu trong ngắn hạn. Sự gia tăng tỷ trọng của các thị trường gần không chỉ góp phần giảm chi phí giao dịch mà còn giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc điều chỉnh sản xuất và phân phối.
Tuy nhiên, xu hướng chuyển dịch không dừng lại ở việc tập trung vào thị trường khu vực, mà còn thể hiện ở nỗ lực mở rộng sang các thị trường có yêu cầu cao hơn về chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật. Việc tiếp cận các thị trường này đòi hỏi sự cải thiện đồng bộ từ khâu sản xuất, chế biến đến kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Dù đặt ra nhiều thách thức, đây lại là hướng đi cần thiết để nâng cao giá trị gia tăng và giảm thiểu rủi ro từ biến động giá ở các thị trường truyền thống.
Sự kết hợp giữa khai thác hiệu quả thị trường gần và từng bước mở rộng sang các thị trường chất lượng cao cho thấy một cách tiếp cận cân bằng hơn trong chiến lược xuất khẩu. Thay vì phụ thuộc vào một vài thị trường lớn, xu hướng đa dạng hóa đang dần trở thành lựa chọn mang tính chiến lược, giúp phân tán rủi ro và nâng cao khả năng thích ứng trước những biến động khó lường của thương mại toàn cầu.
Từ góc độ dài hạn, đa dạng hóa thị trường không chỉ là giải pháp tình thế mà còn là điều kiện cần để duy trì ổn định xuất khẩu. Khi cấu trúc thị trường được mở rộng theo hướng hợp lý, kết hợp giữa chiều rộng và chiều sâu, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản sẽ có nền tảng vững chắc hơn để phát triển bền vững, đồng thời nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị quốc tế.
VII. ĐỊNH HƯỚNG NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG
Trong bối cảnh tăng trưởng xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đang bộc lộ sự phân hóa rõ nét, việc chuyển trọng tâm từ mở rộng quy mô sang nâng cao giá trị trở thành định hướng mang tính chiến lược. Trọng tâm trước hết là thúc đẩy chuyển dịch từ tăng trưởng dựa trên sản lượng sang tăng trưởng dựa trên giá trị, thông qua đẩy mạnh chế biến sâu, ứng dụng công nghệ bảo quản và nâng cấp chuỗi giá trị. Cùng với đó, phát triển thương hiệu nông sản gắn với truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn quốc tế sẽ góp phần củng cố vị thế hàng hóa trên thị trường toàn cầu.
Song hành với quá trình này, tổ chức lại sản xuất theo hướng hiện đại và định hướng thị trường là yếu tố then chốt. Quy hoạch vùng nguyên liệu cần gắn với nhu cầu tiêu thụ, hạn chế tình trạng phát triển tự phát gây mất cân đối cung – cầu. Việc tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp không chỉ ổn định đầu ra mà còn nâng cao chất lượng và tính đồng nhất của sản phẩm, qua đó cải thiện năng lực cạnh tranh một cách thực chất.
Ở góc độ thị trường, mở rộng không gian xuất khẩu theo hướng đa dạng hóa là điều kiện quan trọng để giảm thiểu rủi ro. Bên cạnh việc duy trì các thị trường truyền thống, cần khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do nhằm thâm nhập sâu hơn vào các thị trường có tiêu chuẩn cao. Quá trình này đồng thời tạo áp lực tích cực, thúc đẩy doanh nghiệp nâng cao chất lượng sản phẩm và năng lực quản trị.
Trong bối cảnh biến động quốc tế còn tiềm ẩn, nâng cao năng lực thích ứng trở thành một trụ cột không thể thiếu. Điều này đòi hỏi cải thiện hệ thống dự báo thị trường, nâng cao năng lực phân tích xu hướng giá và nhu cầu tiêu dùng, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp xây dựng chiến lược kinh doanh linh hoạt, chủ động quản trị rủi ro.
Cuối cùng, hoàn thiện môi trường chính sách giữ vai trò nền tảng cho quá trình chuyển đổi. Chính sách cần hướng tới hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận tín dụng, công nghệ và thông tin thị trường, đồng thời giảm chi phí giao dịch thông qua cải cách thủ tục hành chính. Việc tăng cường xúc tiến thương mại và phát huy hiệu quả hệ thống đại diện thương mại ở nước ngoài sẽ góp phần mở rộng thị trường và nâng cao hiệu quả xuất khẩu.
Tổng thể, các định hướng này cần được triển khai đồng bộ, hình thành một cấu trúc chính sách liên kết, qua đó từng bước nâng cao chất lượng tăng trưởng theo hướng bền vững và thích ứng.
VIII. KẾT LUẬN
Kết quả xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trong quý I/2026 cho thấy xu hướng phục hồi tích cực, đồng thời tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của khu vực nông nghiệp trong ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, sự phân hóa giữa các nhóm ngành hàng cũng phản ánh rõ những khác biệt về năng lực nội tại và mức độ thích ứng với thị trường, từ đó đặt ra yêu cầu phải tiếp cận tăng trưởng theo chiều sâu hơn.
Trong bối cảnh đó, chất lượng tăng trưởng trở thành yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với phát triển dài hạn. Mô hình dựa chủ yếu vào mở rộng sản lượng hoặc lợi thế chi phí thấp ngày càng bộc lộ giới hạn, nhất là khi cạnh tranh quốc tế gia tăng và tiêu chuẩn thị trường ngày càng khắt khe. Do đó, nâng cao giá trị gia tăng, phát triển chế biến và xây dựng thương hiệu cần được xác lập như trụ cột trong chiến lược xuất khẩu.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, ba điều kiện then chốt cần được bảo đảm đồng thời: nâng cao giá trị sản phẩm thông qua đổi mới công nghệ và phát triển chuỗi giá trị; đa dạng hóa thị trường nhằm giảm phụ thuộc và tăng khả năng chống chịu; đồng thời tổ chức lại sản xuất theo hướng liên kết, chuyên nghiệp và gắn với tín hiệu thị trường.
Về dài hạn, khi các yếu tố này được kết hợp một cách hài hòa, xuất khẩu nông nghiệp không chỉ duy trì được đà tăng trưởng mà còn từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đây cũng là nền tảng quan trọng để hướng tới một mô hình phát triển bền vững, trong đó nông nghiệp không chỉ giữ vai trò cung ứng mà còn trở thành lĩnh vực tạo giá trị và năng lực cạnh tranh cho nền kinh tế.
Ths. Ngô Bá Trương
